Umowy ustne, choć często traktowane jako mniej formalne i łatwiejsze do zawarcia, w świetle prawa polskiego są równie wiążące jak umowy pisemne. W praktyce jednak ich niedotrzymanie może wiązać się z poważnymi konsekwencjami, zarówno cywilnymi, jak i karnymi. W tym artykule wyjaśnimy, jakie zasady rządzą umowami ustnymi, kiedy są one ważne, a także co grozi za ich niedotrzymanie.
Jakie są zasady zawierania umów ustnych?
W polskim prawie obowiązuje zasada swobody umów, która pozwala stronom na dowolne kształtowanie swoich zobowiązań, o ile nie są one sprzeczne z ustawą, zasadami współżycia społecznego czy naturą stosunku prawnego. Oznacza to, że umowy mogą być zawierane w dowolnej formie, w tym także ustnej, jeśli przepisy nie wymagają formy szczególnej.
Podstawą każdej umowy jest zgodne oświadczenie woli stron. W przypadku umowy ustnej, jej warunki, takie jak przedmiot umowy, wynagrodzenie czy terminy, muszą być jasno określone podczas rozmowy. Ważność takiej umowy nie zależy od jej formy, lecz od zgodności z przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego.
Kiedy umowa ustna jest nieważna?
Istnieją sytuacje, w których umowa ustna nie ma mocy prawnej. Dotyczy to przede wszystkim przypadków, gdy przepisy wymagają formy pisemnej lub notarialnej. Przykłady takich umów to:
- umowy sprzedaży nieruchomości,
- umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych,
- umowy leasingu,
- umowy o przejęcie długu.
W takich sytuacjach brak odpowiedniej formy prowadzi do nieważności czynności prawnej.
Jak udowodnić zawarcie umowy ustnej?
Największym wyzwaniem w przypadku umów ustnych jest udowodnienie ich zawarcia oraz treści. Ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wywodzi z umowy skutki prawne. Dowodami mogą być:
- zeznania świadków,
- korespondencja elektroniczna (e-maile, SMS-y),
- potwierdzenia przelewów,
- inne dokumenty, takie jak faktury czy harmonogramy.
W praktyce najważniejsze jest zebranie jak największej liczby dowodów potwierdzających istnienie i warunki umowy.
Jakie są konsekwencje niedotrzymania umowy ustnej?
Niedotrzymanie umowy ustnej może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, a w niektórych przypadkach także karnej. Konsekwencje te zależą od rodzaju umowy oraz stopnia naruszenia jej warunków.
Odpowiedzialność cywilna
Podstawową formą odpowiedzialności za niedotrzymanie umowy ustnej jest odpowiedzialność cywilna, która obejmuje:
- obowiązek naprawienia szkody,
- roszczenie o wykonanie umowy w naturze,
- możliwość odstąpienia od umowy.
Na przykład, jeśli jedna ze stron poniosła straty finansowe z powodu niewywiązania się z umowy, może domagać się odszkodowania obejmującego zarówno rzeczywiste straty, jak i utracone korzyści.
„Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.” – art. 471 Kodeksu cywilnego.
Odpowiedzialność karna
W pewnych okolicznościach niedotrzymanie umowy ustnej może prowadzić do odpowiedzialności karnej, zwłaszcza gdy wiąże się z oszustwem. Zgodnie z art. 286 Kodeksu karnego, osoba, która świadomie wprowadza drugą stronę w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, może zostać skazana na karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.
Przykładami sytuacji, w których może dojść do odpowiedzialności karnej, są:
- celowe niewywiązanie się z umowy w celu uzyskania korzyści finansowej,
- działania związane z nieuczciwą konkurencją,
- wykorzystanie umowy jako narzędzia oszustwa.
Jak unikać problemów z umowami ustnymi?
Choć umowy ustne są prawnie wiążące, ich zawieranie wiąże się z dużym ryzykiem, zwłaszcza w przypadku bardziej skomplikowanych zobowiązań. Aby uniknąć problemów, warto pamiętać o kilku zasadach:
- zawsze dążyć do zawarcia umowy w formie pisemnej,
- przechowywać wszelką korespondencję dotyczącą warunków umowy,
- unikać przekazywania pieniędzy bez pisemnego potwierdzenia,
- zabezpieczyć się poprzez zgromadzenie dowodów, takich jak świadkowie czy dokumenty.
Dzięki tym działaniom można znacząco ograniczyć ryzyko sporów i ułatwić dochodzenie swoich praw w razie problemów.
Przykłady niedotrzymania umów ustnych
W codziennym życiu często dochodzi do sytuacji, w których umowy ustne nie są dotrzymywane. Oto kilka przykładów:
- Sprzedaż samochodu: Jan ustalił z Kamilem warunki sprzedaży samochodu, jednak później zmienił zdanie i podniósł cenę. Kamil, nie mając pisemnego potwierdzenia, miał trudności z dochodzeniem swoich praw.
- Wynajem mieszkania: Anna wynajęła mieszkanie od Piotra na podstawie ustnych ustaleń. Po kilku miesiącach Piotr zażądał opuszczenia mieszkania, co postawiło Annę w trudnej sytuacji.
- Usługi fotograficzne: Ewa i Tomasz zlecili fotografowi obsługę swojego wesela, ale ten nie wywiązał się z umowy. Brak pisemnego potwierdzenia utrudnił im odzyskanie wpłaconej zaliczki.
Te sytuacje pokazują, jak ważne jest odpowiednie zabezpieczenie umów, nawet jeśli są one zawierane w formie ustnej.
Co warto zapamietać?:
- Umowy ustne są wiążące w polskim prawie, ale ich niewykonanie może prowadzić do konsekwencji cywilnych i karnych.
- Umowa ustna jest nieważna, gdy przepisy wymagają formy pisemnej, np. w przypadku umowy sprzedaży nieruchomości.
- Dowody na zawarcie umowy ustnej mogą obejmować zeznania świadków, korespondencję elektroniczną oraz dokumenty potwierdzające transakcje.
- Niedotrzymanie umowy ustnej może skutkować odpowiedzialnością cywilną (naprawienie szkody, roszczenie o wykonanie umowy) oraz karną (oszustwo).
- Aby uniknąć problemów, zaleca się zawieranie umów w formie pisemnej oraz gromadzenie dowodów potwierdzających warunki umowy.
